top of page

Alex Červený ile İstanbul’un Katmanları Arasında Bir Karşılaşma Atlası

1 gün önce
5 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 10 saat önce

Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo

Bazı mekânlar, yalnızca kendi tarihlerini değil, farklı zamanlara ve hikayelere ait izleri de taşır. 16. yüzyıldan günümüze ulaşan Zeyrek Çinili Hamam’ın altındaki Bizans sarnıcı, Brezilyalı sanatçı Alex Červený’nin Türkiye’deki ilk kişisel sergisi Karşılaşmalar Atlasına ev sahipliği yapıyor. Anlam de Coster küratörlüğünde gerçekleşen sergi, astronomi, mimarlık, şehir ve beden arasındaki ilişkileri otuzdan fazla eser üzerinden araştırıyor.


Sanatçının İstanbul’da yürüttüğü araştırmalardan ve şehirle kurduğu kişisel karşılaşmalardan beslenen sergi; resimleri, heykelleri, tarihî belgeler üzerine müdahaleleri ve tekstil yerleştirmelerini bir araya getiriyor. Özellikle 2009 yılında İstanbul’da keşfettiği Osmanlı dönemi astronomi risaleleri üzerine geliştirdiği Astronomi Defterleri serisi, bilimsel bilgiyle hafıza ve hayal gücünü aynı yüzeyde buluşturuyor. Tarihî belgeleri sabit anlatılar olarak değil, yeni yorumlara açık alanlar olarak ele alan Červený, geçmiş ile bugün arasında kendine özgü bir görsel dil kuruyor.


Mercado olarak serginin yaratıcısı sanatçı Alex Červený ve serginin küratörü Zeyrek Çinili Hamam artistik direktörü Anlam de Coster ile bir araya gelerek mekânın sanatçının üretimine etkisini, tarih ve hayal gücü arasındaki ilişkiyi ve İstanbul’un bu karşılaşmadaki rolünü konuştuk.


Karşılaşmalar Atlası, 31 Ocak 2027'ye kadar Zeyrek Çinili Hamam’da ziyaret edilebilir.


Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe

Anlam de Coster; Zeyrek Çinili Hamam Artistik Direktörü & Küratör

Sergi, astronomik kayıtları, tarihsel belgeleri ve Alex Červený’nin kişisel tahayyülünü aynı anlatıda buluşturuyor. Bu farklı bilgi ve ifade biçimlerini bir araya getirirken nasıl bir küratöryel çerçeve tasarladınız? Bu çerçeve, eserler arasındaki ilişkileri ve izleyicinin sergiyi deneyimleme biçimini nasıl şekillendiriyor?


Alex'i farklı coğrafyalar ve zamanlar arasında dolaşan bir seyyah ve hikâye anlatıcısı olarak görüyorum. Bizzat gezip gördüğü yerler ve tanıştığı insanlar kadar, kitaplar, haritalar ve tarihsel belgeler aracılığıyla keşfettiği dünyalar da onun görsel evrenini besliyor. Bütün bunları kendine özgü bir semboller dağarcığına dönüştürüyor. Eserlerinde tarihsel gerçeklik, bilimsel bilgi, mitoloji ve kişisel hafıza iç içe geçiyor.


Serginin başlığındaki atlas kavramı da buradan geliyor. Tarih boyunca atlaslar yalnızca coğrafi veya astronomik bilgiyi kaydetmekle kalmadı; onları hazırlayan toplumların dünya görüşlerini, inançlarını ve siyasi emellerini de yansıttı. Alex'in atlası ise dünyayı sınırlarla tanımlamak yerine, farklı coğrafyalar, kültürler ve dönemler arasında kurduğu kişisel bağlantılardan oluşuyor.


Sergiyi de bu anlayışla, sanatçının yaşamının farklı dönemlerine uzanan kişisel bir atlas olarak kurguladık. 2009'da İstanbul'a yaptığı ilk seyahatten doğan peştamal çalışmaları, Osmanlı astronomi risaleleri üzerine çizimleri, sergi için ürettiği yeni resimler ve yaklaşık otuz yıl önce başlayıp burada tamamladığı parşömen eseri bir araya geliyor. Bu eserleri birbirine bağlayan ortak arayışın, belki de insanın ilk haritaları çizmesine yol açan dürtüyle aynı olduğunu düşünüyorum: dünyayı ve gökyüzünü kavramak, ölçeği bizi aşan bu muazzam kozmos içinde kendi yerimizi bulmak ve varoluşumuzu anlamlandırmak.


Zeyrek Çinili Hamam'ın yüzyıllar boyunca farklı izler biriktirmiş sarnıcı ve Alex’in “ideal bir tapınak” olarak nitelendirdiği hamamın kendisi de bu kişisel atlasın bir parçasına dönüşüyor. Serginin yerleşiminde mekânın tarihini ve mimarisini görünür kılmaya, eserler arasında beklenmedik karşılaşmalara alan açmaya özen gösterdik. Sergiyi, sayfaları arasında izleyicinin kendi yolunu bulduğu, farklı zamanları ve hikâyeleri bir araya getiren açık bir kodeks gibi hayal ettik.


Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe

Zeyrek Çinili Hamam’ın restorasyon sırasında sarnıç duvarlarında bulunan gemi grafitileri, yapının büyük tarihsel anlatısının yanında daha kişisel ve görünmez hikâyelere de işaret ediyor. Bu izler, Alex Červený’nin tarihî yüzeyler ve hafıza üzerine üretimleriyle nasıl bir diyalog kuruyor?


Alex, serginin hazırlık süreci boyunca bu sergiyi bir solo sergiden ziyade, duvarlardaki tarihî gemi grafitilerini bırakan sanatçı ya da sanatçılarla birlikte gerçekleştirdiği bir grup sergisi olarak hayal ettiğini söylüyordu. Onun için mekânın önüne geçmemek, eserlerin sarnıcın dokusunu örtmek yerine görünür kılması çok önemliydi. Bu nedenle özellikle arka koridorlarda çok az esere yer vermek istedi. Alametifarikası olan canlı renkler yerine sarnıcın kendi renk paletinden hareketle yeni işler üretti ve İstanbul'la doğrudan ilişki kuran eserlerini gemi grafitilerinin yakınında konumlandırmayı tercih etti.


Aslında ikimizi de Zeyrek Çinili Hamam'da en çok etkileyen şeylerden biri, yapının anıtsal tarihinin yanı sıra, burada yaşamış ve çalışmış insanların geride bıraktığı küçük, bazen neredeyse görünmez izler. Sarnıcın duvarlarında keşfedilen gemi grafitileri bunun önemli bir örneği. Bu çizimlerin Barbaros Hayreddin Paşa'nın kürek mahkûmları tarafından yapılmış olabileceğini düşünsek de kimler tarafından ve ne amaçla çizildiğini kesin olarak bilemiyoruz. Ancak yüzyıllar öncesinden bize ulaşan, adeta “Ben buradaydım” diyen o insani dokunuşu çok etkileyici buluyorum.


Alex'in pratiğinde de benzer bir iz bırakma arzusu var. Tarihsel belgelere, eski kitaplara ve kullanılmış peştamallar gibi kişisel geçmişi olan nesnelere müdahale ederek onların hikâyelerine kendi hikâyesini ekliyor. Böylece farklı zamanlarda yaşamış, çoğu zaman birbirini hiç tanımamış insanların izleri aynı yüzeyde buluşuyor.


Ben sarnıcı zaman zaman hamamın bilinçaltı olarak tanımlıyorum. Yapının görünür, anıtsal tarihinin altında birikmiş, çoğu zaman kayda geçmemiş hikâyeleri barındırıyor. Alex'in eserleriyle sarnıç arasındaki ilişkiyi de bu açıdan oldukça anlamlı buluyorum. Her ikisi de tarihin yalnızca büyük olaylardan ve önemli şahsiyetlerden oluşmadığını; isimsiz insanların bıraktığı izlerin, kişisel hafızanın ve hayal gücünün de geçmişi anlamlandırma biçimimizi şekillendirdiğini hatırlatıyor.


Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo

Alex Červený; Sanatçı

Zeyrek Çinili Hamam’ın altındaki Bizans sarnıcını “düşüncelerime ev sahipliği yapmak için ideal bir mekân” olarak tanımlıyorsunuz. Bu mekânın tarihsel ve mimari katmanları, üretim biçiminizi ve eserlerinizi bir araya getirme şeklinizi nasıl etkiledi?


Bu sarnıcı sürekli bir hayal mekânı, bir anılar hazinesi olarak düşünüyorum. Bana Fransa ve İspanya’daki tarih öncesi dönemlere ait resimlerin bulunduğu Lascaux ve Altamira mağaralarını hatırlatıyor. Görmek için içeriye ışık götürmeniz gereken karanlık mekânlar bunlar. Aynı zamanda Yunus Peygamber’in balinanın karnında geçen hikâyesini ve Pinokyo’da Geppetto’nun dev bir deniz canlısının içinde mahsur kaldığı sahneyi düşündürüyor. Her iki hikâye de insanın kendi yaşamını gizemli bir mekânın içine taşımasını ve o mekânın, kişinin kendi hayatına dair düşüncelerini nasıl dönüştürdüğünü keşfetmesini anlatıyor.


Sarnıcın duvarlarındaki gemi çizimleri de bunu anlatıyor: Birileri oraya kendi hikâyesinden bir iz bırakma ihtiyacı hissetmiş. Ben bu mekânı bir tapınak olarak görüyorum; arzunun, hafızanın, fantezinin ve düşlerin tapınağı. Tüm bunlar, zaman ve mekânın içinde, zaman denizinde yol alan gemi çizimlerinde temsil ediliyor.


Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo

2009 yılında İstanbul’da bir sahaf dükkânında anonim astronomi risalelerinden oluşan bir koleksiyon keşfettiniz ve yıllar sonra bu belgelere yeniden dönerek Astronomy Notebooks serisini geliştirdiniz. Bilimsel diyagramlara, el yazmalarına ve tarihî gravürlere müdahale ederken, belgelerin özgün anlamları ile kendi hayal gücünüz arasındaki ilişkiyi nasıl kuruyorsunuz? Sizin için bir belgeye müdahale etmek, geçmişi yeniden okumak mı, yoksa yeni bir dünya yaratmak mı anlamına geliyor?


Bu sayfalara, her birinin kendi tarihini içinde barındırdığı birer bölgeymiş gibi baktım. Siz de o bölgenin üzerine gelip onu işgal ediyor, kendi alanınız hâline getirmenin, oraya nasıl yerleşeceğinizi hayal etmenin yollarını arıyorsunuz: Neyi bastırmalısınız, ne kadarını yok etmelisiniz, kâğıdın geçmişine dair ne kadar iz bırakmalısınız?


Astronomy Notebooks serisindeki bu kâğıt eserler üzerinde çalıştığım yıllar boyunca tüm bu duyguları deneyimledim. Kâğıda daha güçlü bir irade dayatma ve üzerinde zaten var olanı değiştirme arzusu; bunun tam tersi, mevcut olanı koruma isteği ya da o mevcut zemini kullanarak kendi düşünce ve iradem doğrultusunda geliştirme, dönüştürme arzusu…


Sergideki kâğıtlar, içerikleri aracılığıyla bölgenin kendisine dair temsiller de barındırıyor. Özellikle İstanbul’un eski panoramaları üzerine yaptığım müdahalelerde bu durum daha belirgin. Bu, zamanın derin katmanlarını keşfetmeye benziyor: Bir zamanlar Roma, Bizans ve Osmanlı’ya ev sahipliği yapmış bu şehirde geçmişte nelerin var olduğunu ve bugün neye dönüştüğünü düşünmek gibi.


Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Zeyrek Çinili Hamam / Fotoğraf: Hadiye Cangökçe
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo
Alex Červený’nin atölyesi / Fotoğraf: João Hidalgo

 
 

DERGİLERİ VE DAHA FAZLASINI KEŞFEDİN

Mercado Logo Siyah.png

HAFTALIK TAZE İLHAM BÜLTENİMİZE ULAŞIN

  • Instagram
  • Siyah LinkedIn Simge
  • Siyah Spotify Simgesi
  • Pinterest
  • YouTube

©2021 Mercado'da yayınlanan içeriklerin her hakkı saklıdır.

bottom of page